Dự thảo Luật giao dịch hàng hóa: Mở rộng phạm vi và xác định rõ cơ quan quản lý

Dự thảo Luật Giao dịch hàng hóa hiện chỉ tập trung điều chỉnh giao dịch phái sinh, trong khi Luật Thương mại hiện hành đang quy định về mua bán hàng hóa qua Sở Giao dịch hàng hóa (Sở GDHH) với phạm vi rộng hơn. Theo Luật sư Võ Văn Tuyển, nguyên Phó Vụ trưởng Vụ Các vấn đề chung về xây dựng pháp luật (Bộ Tư pháp), nếu Luật chỉ giới hạn ở phái sinh, phạm vi điều chỉnh sẽ hẹp hơn, tạo khoảng trống pháp lý khi Luật Thương mại được sửa đổi và không thúc đẩy được nền kinh tế hàng hóa vật chất - thế mạnh của Việt Nam.

Thực tế đã xuất hiện nhu cầu tổ chức giao dịch giao ngay tập trung, tiêu chuẩn hóa qua Sở GDHH, như mô hình Sàn thịt heo thí điểm tại TP.HCM. Mô hình này phù hợp với các mặt hàng nông sản, thủy sản xuất khẩu lớn như gạo, cà phê, hồ tiêu, cao su, sầu riêng - hiện đang giao dịch phân tán, thiếu minh bạch.

Việc đưa thị trường giao ngay vào Luật có ý nghĩa chiến lược vì đây là nơi hình thành giá cơ sở, tạo dữ liệu thị trường, chuẩn hóa hàng hóa và giao nhận. Từ đó giúp xây dựng chỉ số giá hàng hóa Việt Nam, giảm chi phí lưu thông, nâng cao năng lực cạnh tranh và chủ động định giá cho các mặt hàng chủ lực. Nếu tách bạch giao ngay và phái sinh ở hai hệ thống pháp luật, sẽ phát sinh chồng chéo hoặc khoảng trống tại điểm giao nhau, ảnh hưởng đến thanh khoản và giá tham chiếu của thị trường phái sinh.

Về mô hình vận hành, Bộ Công Thương đề xuất phát triển giao dịch hàng hóa thế mạnh, nhưng mỗi nhóm hàng có đặc thù riêng về chất lượng, kho bãi, logistics và quản lý chuyên ngành. Do đó, phương án tổ chức một Sở GDHH với nhiều Sàn giao dịch chuyên biệt trực thuộc được đánh giá phù hợp. Theo đó, Sở GDHH cung cấp nền tảng công nghệ, quản trị rủi ro và giám sát; các sàn chuyên biệt (như Sàn thịt heo, Sàn nông sản) đi sâu vào từng mặt hàng cụ thể. Mô hình này đảm bảo thống nhất về quy chế, công nghệ và thanh toán, đồng thời hỗ trợ quản lý tiêu chuẩn, truy xuất nguồn gốc và hạ tầng logistics, tạo công cụ cho Nhà nước phát triển ngành hàng chiến lược theo vùng miền.

Về quản lý nhà nước, dự thảo Luật (Điều 8 và 55) giao Chính phủ thống nhất quản lý phái sinh và sẽ xác định cơ quan quản lý sau. Các chuyên gia đề nghị quy định rõ đầu mối là Bộ Công Thương ngay trong Luật, thay vì để phân công sau. Lý do là hoạt động phái sinh diễn ra liên tục 24/7, cần sự tường minh để tránh chồng chéo với Bộ Tài chính (Ủy ban Chứng khoán) và Ngân hàng Nhà nước. Việc chờ Nghị định có thể gây khoảng trống trong cấp phép, giám sát và xử lý vi phạm, ảnh hưởng đến doanh nghiệp và thị trường. Quy định cụ thể ngay từ đầu sẽ giúp Luật đi vào thực thi hiệu quả, không bị gián đoạn.